سنت عاشورا در دنیای مدرن (باز نویسی شده)
چهارشنبه، دهم محرم، روز عاشوراست. خواستم در این نوشته، عاشورا را به مثابه یک سنت تاریخی و فرهنگی و تاثیر آن بر شکل گیری مذهب شیعه مرور کنم در پاسخ به این سوال که عاشورا در دنیای مدرن چه جایگاهی دارد؟
گفته می شود به دستور معزّالدوله، از حاکمان آل بویه عاشورای سال 353 ق عزای عمومی اعلام شد و از مردم خواسته شد که با پوشیدن جامه سیاه، اندوه خود را نشان دهند. در این روز با آویختن پارچههای سیاه، اعلام عزا نمودند.
ملك شاه سلجوقی همراه با خواجه نظام الملک، وزیر قدرتمند خود در سال 479ق به زيارت كاظمين، نجف و كربلا رفت. در این زمان در نظاميه بغداد، روضه خوانده می شد و از مظلوميتهاى اهلبيت پيامبر ياد مىكردند، اين رسم تا اوايل سلطنت طغرل سلجوقى در بغداد معمول بوده است.
سلطان محمود دید خصمانه نسبت به شيعيان داشت. او شافعي مذهب بود و شعيان را تفتیش عقاید و تكفير ميکرد. هرجا نام از قرمطي ميشنيد، سنگسار و معدوم ميشد. حسنک وزیر، وزیر قدرتمند سلطان محمود در دوره سلطان مسعود به بهانه قرمطی بودن به دار آویخته شد که بیهفی داستان آن را روایت کرده است، حسنک وزیر در برابر دشنام هایی که او را به قرمطی بودن منسوب می کند می گوید: «بزرگتر از حسین علی نیم». در دوره غزنویان، غور و غرجستان مرکز اصلي شیعیان در افغانستان کنونی بوده است. كسايي مروزي، ناصرخسرو و سنايي غزنوي اشعاری را در شهادت حسين و یارانش سروند.
تيموريان كه پيرو اهل سنت بودند پس از روي كار آمدن، به ويژه پس از مرگ تيمور، احترام و منزلت به علمای شیعه، نشان دادند، عزاداري حسين به تدريج گسترش يافت و حتي به درون دربار تيموريان راه يافت.
در دوره صفویه در ایران که دوره طلایی نزدیکی حکومت مقتدر صفویه و علمای شیعه است، شیعه مذهب رسمی صفویه اعلام می شود، عزاداری بر حسین و یارانش فراگیر شد. شروع تعزیه خوانی را مربوط به دوره کریم خان زند می دانند. در عصر قاجار، خون آلود كردن سر و صورت با تيغ و قمه زدن به فرق سر به مراسم سینه زنی اضافه شد.
واقعه عاشورا اولین قیام ضد خلافت نبود اما خونبارترین آنها بود و هیچ ملاحظه یی اخلاقی در هنگام سرکوب آن نکردند، به اسارت گرفتن زن مسلمان و گرداندن سر کشته شدگان نیز در تاریخ اسلام برای اولین بار رخ داد.
خوانخواهی حسین و قیام او خیلی زود الگوی ناراضیان علوی شد چنان که یک سال بعد، توابین به رهبری مختار كه از ياري نكردن حسین در عاشورا پشيمان گشته و توبه كردند به كربلا رفتند و در آنجا به عزاداري پرداختند و براي خونخواهي حسین همقسم شدند.
واقعه عاشورا در شکل گری مذهب شیعه نقش اساسی دارد، شیعه مذهبی است بر مبنای دوستی خاندان پیامبر در تاریخ شکل گرفته است، از پیامبر نقل است که به علی و دوستانش اشاره می کرد، حکومت علی، بر مبنای عدالت و فضیلت های انسانی، کشته شدن حسین به عنوان یک انقلابی و تبین مذهب توسط امام صادق و تجلی دایمی امام با شیعیان با غیبت مهدی، هویت مذهبی شیعه را تکمیل نموده است. از این نظر شیعه یک مذهب عاطفی و روحانی در مقایسه با سایر مذاهب جهان اسلام است.
در ایران، سنت های شیعه بازتاب اسطوره های ایرانی (خراسانی یا حوزه شرقی غیر عرب جهان اسلام) مانند کشته شدن سیاوش و مراسم سیاووشون یا «سووشون» است. فیلم «روز واقعه» شهرام اسدی در سال 1373، روایت ایرانی از عاشورا را بخوبی نشان می دهد.
شکل گیری شیعه به عنوان یک مذهب مستقل تحت تاثیر سیاست ایرانی سده های میانه بوده است. ایرانیان سلطه قبایل عرب بیابانی جنگاور که به برکت اسلام متحد شده بودند را بر امپراطوری خود بر نمی تافتند، به تدریج به تبین فلسفه سیاست دست یافتند که برگرفته از فلسفه شاهنشاهی ایران باستان و از سویی واقعیت زندگی در قلمرو خلافت اسلامی را توجیه کند، حاکمان ترک و مغول به نام سلطان در سده های میانه (آل بویه، سلجوقیان، غزنویان و تیموریان ...) گرچه هنوز مشروعیت مذهبی خود را از خلفای بغداد می گرفتند، اما در قلمروه خود مستقل بودند، پسانتر با تعبیر امام و جایگاه آن در برابر خلیفه، فلسفه ایرانی حکومت به گونه یی تعبیر شد که به سلطه خلافت عرب به کلی پایان داد.
داکتر شریعتی تحت تاثیر مارکسیسم، تلاش کرد تا با تعبیر مدرن از سنت های شیعه به مثابه یک ایدئولوژی انقلابی و «یک حزب تمام عیار» بسازد. ایده های او در میان جوانان شیفته اندیشه های انقلابی چپ جازبه بسیار یافت، همین امر سبب شد که شریعتی را ایدئولوگ انقلاب 1979 ایران بدانند.
انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ با اتحاد بازار سنتی و روحانیت شیعه بوجود آمد. عزاداری بر حسین و گرامی داشت عاشورا نقطعه عطف این اتحاد بود، این گفته آیت الله خمینی که عاشورا یعنی پیروزی خون بر شممشیر، ایده یی بود که هزاران تن را به تظاهرات ضد شاه در ایران به خیابان ها کشانید.
حسین به عنوان مظهر آزادگی، نجابت، پاکی، حق و عدل که برای اصلاح امور قیام کرده است تجلیل می شود. عاشورا به مثابه یک سنت مذهبی طی صدها سال شکل گرفته است. اما شیوه برگزاری مراسم عاشورا خاص یک تظاهرات مذهبی است که شیعیان در هر شهر و کشور، بنا به رسم ها و شیوه های خود آن را انجام می دهند و این رسم ها جنبه تاریخی و فرهنگی دارد که در ذهنیت عامه جنبه قدسی یافته است و در برابر تغییر آن مقاومت نشان داده می شود.
اسلام سیاسی در میان شیعیان از عاشورا به عنوان یک ایده محوری بهره برده است. برانگیختن مردم و استفاده سیاسی روزمره از احساسات یک سنت مذهبی به معنویت آن آسیب می رساند، حتی امامان شیعه پس از واقعه عاشورا گرچه همواره سعی کرده اند خاطره آن را زنده نگه دارند اما آن را در خدمت قیام ها و حرکت های سیاسی علویان قرار ندادند.
یادداشت پیشین در این زمینه:
